ابن حزم اندلسى ( م 456 ) در كتاب الإحكام في اصول الأحكام نام صحابه را به ترتيب نقل كثرت فتوا از آنان ، آورده است . « 1 » در اين ميان على بن ابى طالب كه مرجع مردم در تشخيص احكام شرعى بود ، از فوق العادگى و امتياز ويژه‌اى برخوردار بود . ابن عبّاس مىگويد : « إذا حدّثنا ثقةٌ عن علىٍّ بفُتْيا لا نعدوها ؛ اگر شخص موثّقى از على عليه السلام براى ما فتوايى را نقل مىكرد ، هرگز از آن نمىگذشتيم » . « 2 » از « عايشه » به طور متواتر نقل شده است كه مىگفت : « إنّ عليّاً أعلم الناس بالسّنة ؛ داناترين مردم به سنّت رسول خدا ، على است » . « 3 » همچنين از « عمر » نقل شده است كه مىگفت : « أقضانا عليّ ؛ داناترين ما در امر قضاوت على است » . « 4 » نويسندهء كتاب استيعاب به سندش از مغيره نقل مىكند كه مىگفت : « ليس أحدٌ منهم أقوى قوْلًا في الفرائض من عليٍّ ؛ در ميان صحابه در ارتباط با مسألهء ميراث ، كسى استوارتر از على سخن نمىگفت » . « 5 » از جمعى ديگر از صحابه نيز به عنوان فقهاى صاحب نظر استفاده مىشد ، آنان مورد توجّه مسلمين بودند ، كه از اين ميان مىتوان به عايشه ، عمر ، ابن عبّاس ، ابن مسعود و زيد بن ثابت اشاره كرد . « 6 » افراد سرشناس از تابعين : در ميان تابعين ( كسانى كه محضر رسول خدا را درك نكردند ؛ ولى از صحابه آن حضرت بهره علمى گرفتند ) نيز ، گروهى به فتوا دادن شهرت دارند . ابن حزم اندلسى در كتاب الإحكام و ابن واضح ( يعقوبى ، م 284 ) در تاريخ خود ، نام كسانى را كه پس از صحابه از آنان اخذ فتوا مىشد نقل كرده‌اند ؛ البتّه ابن حزم آنان را بر اساس شهرهايى كه سكونت داشتند ، ذكر مىكند ؛ مانند صاحبان فتوا در مكّه ، مدينه ، بصره ، كوفه ، شام و . . . ولى ابن واضح آنان را بر حسب ايّام خلافت خلفا نام مىبرد ، مانند فقهاى ايّام خلافت عثمان ، فقهاى ايّام خلافت معاويه تا فقهاى ايّام خلافت محمّد امين از خلفاى بنى عبّاس . « 7 » از معروف‌ترين آنها سعيد بن مسيّب ( م 94 ) است ؛ وى از فقها و پيش‌تازان مدرسهء حديث است و « ابن حَجَر » ( م 852 ) دربارهء وى نقل مىكند : « او داناترين مردم به امر حلال و حرام ، اعلم اهل مدينه و بزرگ تابعين است و در ميان تابعين كسى از وى عالم‌تر نبود » . « 8 » مطابق نقل « يعقوبى » وى از فقهاى عصر عبد الملك مروان و وليد بن عبد الملك بود . « 9 »

--> ( 1 ) . الإحكام فى اصول الاحكام ، ج 5 ، ص 88 - 87 . ( 2 ) . الطبقات الكبرى ، ج 2 ، ص 338 . ( 3 ) . الاستيعاب ، ج 3 ، ص 206 . ( 4 ) . صحيح بخارى ، ج 5 ، ص 149 ؛ طبقات ابن سعد ، ج 2 ، ص 339 ؛ الاستيعاب ، ج 3 ، ص 205 ؛ تاريخ ابن عساكر ، ج 3 ، ص 28 . ( 5 ) . الاستيعاب ، ج 3 ، ص 207 . ( 6 ) . ر . ك : موسوعة الفقه الاسلامى ( موسوعه جمال عبد الناصر ) ، ج 1 ، ص 25 ؛ موسوعه فقهيّه كويتيّه ، ج 1 ، ص 25 ؛ تاريخ التشريع الاسلامى ، ص 84 - 82 . ( 7 ) . ر . ك : الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 5 ؛ تاريخ يعقوبى ، ج 2 . ( 8 ) . تهذيب التهذيب ، ج 4 ، ص 76 . ( 9 ) . تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 282 و 292 .